Damiaan heilig

Dat Damiaan heilig wordt verklaard, verbaast niemand echt - integendeel, men heeft er honderdtwintig jaar op moeten wachten. Maar het blijft wel een bijzondere gebeurtenis. Er wordt niet elke dag iemand heilig verklaard. Onder Paus Joannes-Paulus II beleefden de heiligverklaringen een piek. Hij verklaarde meer mensen heilig dan alle pausen voor hem samen. In 2000 verklaarde hij de Limburgse zuster Amandina van Schakkebroek, missiezuster in China, heilig. Zij was de laatste Belg die het schopte tot heilige. In 1989 was Mutien-Marie Wiaux aan de beurt; hij trad in 1856 in bij de Broeders van de Christelijke scholen in Namen. Vóór het pontificaat van Joannes-Paulus II moeten we een eeuw teruggaan om de laatste Belg te vinden die heilig verklaard werd. Dat was Jan Berchmans in 1888.

Heilig?!

De heiligverklaring van Damiaan is in feite de officiële plechtigheid die een lang kerkelijk proces afsluit. Voor de kerk zijn heiligen martelaren of mensen die op een heldhaftige wijze de deugd beoefenden, rechtzinnig waren in de leer, gehoorzaam waren aan het kerkelijk gezag en na hun dood wonderen verrichtten. In vergelijking met een zalige, heeft een heilige een universele status. Wanneer iemand wordt ‘zalig' verklaard, wordt deze persoon als voorbeeld en inspiratie in zijn eigen midden beschouwd: de plaats waar hij vandaan komt, de plaats waar hij gewerkt heeft en de gemeenschap waartoe hij eventueel behoord heeft. Daar mag hij dan vereerd en aangeroepen worden en hij krijgt een feestdag toegewezen. Een heilige is iemand die een voorbeeld is voor de hele wereld.

Het hele proces van zalig- en heiligverklaring verloopt volgens een vastgelegd patroon, het is een soort van ‘kerkelijk proces' waarbij er onderzoek wordt gedaan en bewijzen worden verzameld. Enerzijds wordt het leven van de heilige onderzocht, anderzijds de verering die hij of zij geniet onder de gelovigen. Want voor een heiligverklaring is ook een wonder nodig, bijvoorbeeld een voor de wetenschap onverklaarbare genezing. Zo'n mirakel is niet altijd een vereiste geweest, in de middeleeuwen maakte de volksverering iemand tot heilige. Later werd het hele proces vastgelegd is in een strenge procedure die nauwgezet wordt gevolgd.

Ook bij Damiaan werden er onmiddellijk na zijn overlijden materiaal en getuigenissen verzameld voor dat proces. Het ontbrak echter aan een stuwende kracht om dit alles te coördineren. Het officiële proces werd al in 1938 ingeleid, kort nadat het stoffelijk overschot onder grote belangstelling van Hawaï naar België werd overgebracht. Zo'n proces kan tientallen jaren duren. Vanaf het moment dat de heldhaftigheid van de daden van de betrokken persoon officieel erkend wordt, krijgt de kandidaat-heilige de titel ‘eerbiedwaardige dienaar Gods'. Bij Damiaan was dit in 1977. Het duurde tot 1995 vooraleer pater Damiaan zalig werd verklaard. Voor zijn feestdag werd gekozen voor 10 mei, de dag waarop hij voor het eerst voet aan wal zette in Molokai.

Op 3 juli 2008 erkende de paus de wonderbaarlijke genezing van een vrouw uit Honolulu met kanker, dankzij de tussenkomst van pater Damiaan. Hiermee was de laatste stap in het proces naar zijn heiligverklaring gezet. Op 11 oktober wordt pater Damiaan in Rome, samen met vier anderen, door paus Benedictus XVI officieel heilig verklaard.
 

De voorgangers van Damiaan

Lepra is een van de oudste ziekten op aarde. Verbanning is vanouds de remedie geweest. Mensen die aan lepra leden werden de stad uit gezet. Wanneer ze dan toch de stad betraden, moesten ze duidelijk herkenbaar zijn. Ze moesten speciale kleren dragen en met een klepper kondigden ze hun komst aan. Ze mochten niks aanraken, maar dienden hiervoor een stok te gebruiken. Door te bedelen voorzagen ze in hun onderhoud.

Ook in de bijbel komt de ziekte voor. De arme bedelaar Lazarus, ‘overdekt met zweren', is de bekendste patroon van de leprozen. Hij wordt vaak verward met een andere Lazarus, van Betanië genaamd, die in het Johannesevangelie vermeld wordt en door Jezus uit de dood gewekt werd. De bedelaar Lazarus, uit het evangelie volgens Lucas, lag voor de poort van een rijke vrek. Hij verlangde tevergeefs naar de kruimels die van de tafel van de rijkaard vielen; maar er kwamen alleen honden aanlopen, die zijn zweren likten. De rijke vrek lijdt na zijn dood onnoemelijke pijnen in de onderwereld, terwijl de bedelaar in de schoot van Abraham wordt gedragen. In de volksverering en de kunst worden beide heiligen met elkaar verward, zodat Lazarus van Betanië ook vaak met een klepper - een typisch kenmerk van een melaatse - wordt voorgesteld. De aandoening wordt in de volksmond ook de ziekte van Lazarus genoemd. Ook in de taal verwijzen uitdrukkingen als ‘iemand belazeren' en ‘oplazeren' er naar.

Andere geneesheiligen die werden aangeroepen tegen lepra zijn o.a. Job, Egidius van Nîmes en Genoveva van Parijs. Damiaan vult binnenkort wellicht dit lijstje aan.

Damiaan als heilige vereerd

Bij elke heilige hoort ook een ‘specialiteit'. Dat Damiaan de patroon zou worden van de leprapatiënten spreekt voor zich. Het ziet er naar uit dat heilige Pater Damiaan ook de beschermheilige wordt van mensen die besmet zijn met hiv of aan aids lijden. Ook dat is niet zo verrassend. Het was bij de zaligverklaring van Damiaan de wens van wijlen paus Johannes-Paulus II om hem ook patroon te maken van aidspatiënten. Het is ook niet zo gek om melaatsheid en aids aan mekaar te linken. Beide ziekten gaan gepaard met een enorme maatschappelijke stigmatisering. Bovendien wordt ook lepra in de derde wereld nog vaak - volkomen onterecht - als een seksueel overdraagbare ziekte beschouwd.

Damiaan ook aan mensen met aids linken, maakt hem tegelijk een universele én actuele heilige. De verering voor Damiaan leeft al langer, de mensen hebben niet op de heiligverklaring gewacht om tot hem te bidden en zijn tussenkomst te vragen. Zo ook vele aidspatiënten en hun sympathisanten. Zij beschouwen hem al langer als hun patroon.

De relieken van Damiaan

Bij heiligenverering horen ook als vanouds relieken. Het zijn overblijfselen van het lichaam van heiligen of van voorwerpen die met hun lichaam in contact geweest zijn. Ze scheppen een nauwere en meer persoonlijke band en spelen daarom een belangrijke rol in de verering. Enerzijds dienen ze als herinnering aan de heilige, maar ze bezitten ook een speciale kracht. De verering van de relieken is immers gelijk aan de verering van de heilige zelf.

Damiaan werd begraven op Molokai, naast het Sint-Filomenakerkje dat hij zelf gebouwd heeft. Hij had zelf de wens uitgedrukt om daar begraven te worden. Op initiatief van de paters van de Heilige Harten in Leuven, werd zijn lichaam in 1936 terug naar België gebracht en bijgezet in de crypte van hun kerk. De aankomst van de stoffelijke resten van Damiaan met het beroemde schip de Mercator bracht een in ons land nooit eerder geziene massa op gang. Het graf op Molokai bleef leeg achter... De gemeenschap op Molokai heeft dit altijd als een tekortdoen aan de melaatsen en heel Hawaï beschouwd en het verlangen om de toestand terug recht te zetten bleef bestaan.

In het kader van de zaligverklaring werd de rechterhand van Damiaan teruggeschonken aan Molokai en begraven in het oorspronkelijke graf. Binnenkort krijgt Hawaï een tweede reliek van hun held. Bij de heiligverklaring wordt een voetwortelbeentje van Damiaan overhandigd aan de paus, die de relikwie aan de bisschop van Honolulu zal schenken. Op 1 oktober brachten de leerlingen van het Damiaaninstituut in Aarschot het reliekschrijn dat in hun school gemaakt werd, in fietsbedevaart van Tremelo naar Leuven.

Damiaan in het Capitool?

Damiaan bekleed een belangrijke plaats in de Hawaïaanse geschiedenis. Hem is de eer toegedaan om de vijftigste staat van Verenigde Staten van Amerika te vertegenwoordigen in de Nationale Beeldenzaal van het Capitool in Washington D.C. In die zaal, de vroegere vergaderzaal van het Huis van Afgevaardigden, worden vanaf 1870 beelden van prominente Amerikanen geplaatst. Elke Amerikaanse staat mag twee beelden leveren, van personen die van belang zijn geweest voor de geschiedenis van die staat. Damiaan is hiermee de enige niet-Amerikaan met een standbeeld in het Capitool.

Het bronzen beeld van Damiaan staat er sinds 1969 en is van de hand van Marisol Escobar. Hij wordt afgebeeld in de laatste jaren van zijn leven, wanneer hij zelf door de vreselijke ziekte is verminkt - een keuze die de kunstenares niet altijd in dank is afgenomen.

Wereldberoemd

De bekendste voorstelling van Damiaan is die van Edward Clifford. Enkele maanden voor Damiaans dood, maakte deze Engelse schilder bij zijn bezoek aan Molokai de schets voor het eerste geschilderde en intussen beroemde portret van Damiaan. Hij wordt er in profiel voorstelgesteld, met baard en strohoed, lezend in ‘de navolging van Christus'.

De kunstwerken die er sindsdien van hem zijn gemaakt, zijn niet meer te tellen. Vooral ter gelegenheid van de zaligverklaring werden vele nieuwe beelden gemaakt, vaak voor parochiekerken. In de foto's vind je een selectie uit de collecties in de Provincies Oost-Vlaanderen en Antwerpen.
 

Apostelen der Melaatsen

Ook in Nederland viert men dit jaar feest. Tilburg viert de 200ste verjaardag van de stad, maar ook van een van hun bekendste inwoners, zalige Petrus - ‘Peerke' - Donders (1809-1887). Peerke Donders deelt met Pater Damiaan de titel ‘Apostel der Melaatsen'. Hij vertrok als priester naar Suriname, en werkte er 24 jaar in een melaatsenkolonie aan de Coppenamerivier. Later trad hij er toe tot de redemptoristen en ondernam tal van missiereizen naar de inheemse bevolking die leefde in het oerwoud. Paus Johannes Paulus II verklaarde Petrus Donders zalig op 23 mei 1982. Op 27 oktober opent het Peerke Donders Paviljoen de deuren, een museum dat aan hem is gewijd.