Expo 'HarT voor HarD' in Antwerps Diamantmuseum

16 juli 2010 - Tot dusver zijn Vlaamse harten niet ten gronde bestudeerd. Waren ze in de 19de eeuw nog immens populair, dan zijn ze nu grotendeels in de vergetelheid geraakt. Het Antwerpse Diamantmuseum beschikt over een belangrijke collectie van deze specifieke juweeltjes en verdiepte zich de afgelopen maanden in dit uitermate boeiend fenomeen. Nog tot 21 september kan je er de tentoonstelling 'HarT voor HarD' bezoeken.

Vlaamse harten zijn een curiosum in het juwelenlandschap. Dit komt vooral omdat niet exact geweten is hoe en wanneer ze precies zijn ontstaan. Het juweeltype was populair in de 19de eeuw en ging in die periode door als een volksjuweel, verbonden met lokale, maar weinig of niet gedocumenteerde tradities en gewoonten. Hierdoor ontbreekt het niet alleen aan bronnen-materiaal om het verhaal van dit uniek juweeltype te reconstrueren; vaak spreken de diverse bronnen elkaar ook tegen. Met het onderzoek is daarom getracht om het verhaal van de Vlaamse harten aan de hand van stellingen te onderbouwen, in de hoop dat anderen zich uitgedaagd voelen om verder onderzoek te doen naar hun ongekende verleden.

Er is sprake van Vlaamse harten omwille van de stijl en de specifieke techniek waarin ze zijn vervaardigd. Ook kruisen, oorbellen en andere soorten drieledige hangers zijn op eenzelfde manier gemaakt. Ze zijn bezet met diamanten van heel uiteenlopende kwaliteit, afhankelijk van het budget van de klant. Al te vaak gaat het om diamantschilfers, terwijl de kwalitatievere harten Antwerpse en Amsterdamse rozen bevatten.

Tijdens het onderzoek van zo'n 250 Vlaamse harten is gebleken dat er van vergelijkbare juwelen sprake is in (het huidige) Noord-Frankrijk een regio die vroeger tot het Graafschap Vlaanderen en later tot de Zuidelijke Nederlanden behoorde. De juwelen uit deze regio kenmerken zich als 'filigraanhangers' met 'opgebolde doosjes in hartvorm. Ook Hollandse harthangers met filigraan en stampwerk zijn geïnspireerd door de harten, net zoals de Normandische coeurs à la jeanette, net als de harten, drieledige hangers zijn.

Een typisch Vlaams hart is in se drieledige hanger waarvan de onderdelen makkelijk demonteerbaar zijn. Elk onderdeel is beladen met symboliek maar als geheel kan men stellen dat deze hartvormige juwelen een tastbare metafoor voor de ‘moederliefde’ en/of de’ (volkse) Mariadevotie’ vormen.

Bron: Diamantmuseum Provincie Antwerpen

Het centrale deel of middendop bevat de belangrijkste steen, vaak een diamant gezet in een gesloten dopje of ‘chaton’. In de meeste gevallen wordt deze centrale steen omringd door 10 kleinere diamantjes.

Daaromheen zit een krans met een bloemenpatroon, die bestaat uit rozen of lelies die de rein- en maagdelijkheid van Maria vertegenwoordigen. Geïnspireerd door de Mariadevotie zou men kunnen stellen dat deze steen het hart van Maria, omringd door haar tien deugden, symboliseert. De bekroning varieert in opbouw, maar er zijn duidelijk twee hoofdtypes: de fleuronkroon (kroon uit florale motieven) en de liefdestrofee, meestal de ‘basisuitrusting van Cupido/Eros’, die bestaat uit een boog, de pijlenkoker en toorts, samen gehouden door een lauwerkrans, als overwinning van de liefde.