Kinderen smullen op deze dag van een bordvol pannenkoeken, de Leuvense studenten genieten van een lesvrije dag en er worden kaarsenprocessies gehouden. Waar komen deze gebruiken vandaan?

Een Christusfeest dat Maria Lichtmis heet

Op 2 februari viert de katholieke Kerk 'Maria Lichtmis'. Toch is de dag in de eerste plaats een Christusfeest en pas in tweede instantie een Mariafeest. Daarom heet de feestdag sinds 1969 officieel het 'feest van de Opdracht van de Heer'.

De dag gedenkt het moment waarop Maria en Jozef Jezus voor het eerst naar de tempel brachten om hem aan God op te dragen, veertig dagen na zijn geboorte. Het licht in 'Lichtmis' verwijst naar de uitspraken van een oude man, Simeon genaamd, die Jezus in de tempel erkende als 'licht dat voor de heidenen straalt'. Het slaat ook op de lichtprocessies en kaarswijdingen die met het feest samengaan. Een Mariafeest is het tenslotte, omdat het ook herinnert aan het zuiveringsritueel dat Maria als jonge moeder volgens de Joodse wet diende te volbrengen.

De opdracht in de tempel en de reiniging van Maria in het evangelie

Het bezoek aan de tempel wordt beschreven door de evangelist Lucas (Lc: 2, 22-24) en beantwoordt aan de oudtestamentische voorschriften. Exodus (13: 2) legt elke jood de verplichting op zijn eerstgeboren zoon te wijden aan de Heer, als herinnering aan de uittocht uit Egypte, en hem terug te kopen door het offeren van een lam. Ook het zuiveringsritueel dat een vrouw na de geboorte van een kind moest ondergaan (Levithicus 12: 1-8), hield een offergave in. Een vrouw werd tot veertig dagen na de geboorte van een jongen als onrein beschouwd en mocht de tempel niet betreden. Bij de geboorte van een meisje was dat dubbel zo lang. Na die veertig dagen moest voor het betreden van het heiligdom een lam en een duif of tortel als offer worden aangeboden. Maria kon slechts een koppel tortels aanbrengen, het offer van de armen. Men kan zich afvragen waarom ze, zoals de rijken, geen lam kocht als offergave, met het goud dat koning Gaspar het kind bood? Theologen staan met het antwoord klaar: dat was meteen als aalmoes uitgedeeld.

Lichtmis

De kaarswijding en lichtprocessie zijn liturgische gebruiken die herinneren aan de uitspraken van Simeon. Toen Maria en Jozef hun kind naar de tempel brachten, ontmoeten zij Simeon, een oude man die niet zou sterven voordat hij de Messias zou hebben gezien. Het Bijbelverhaal beschrijft hoe hij het kind in zijn armen nam en Jezus erkende als 'een Licht dat voor de heidenen straalt'. Het licht is dus een hoopvolle verwijzing naar Christus.

Lichtprocessie werden al in de 7de eeuw gehouden en gaan vermoedelijk terug op heidense rituelen. De wijding van kaarsen heeft Germaanse wortels en werd in de 12de eeuw door Rome overgenomen. Voor de mis worden de kaarsen gewijd, aangestoken en in een processie rondgedragen. De gewijde kaarsen worden mee naar huis genomen. Vroeger stak men ze aan bij bijzondere gebeurtenissen om onheil af te weren, bijvoorbeeld tijdens onweer.

Lichtmis in de kunst

De meerduidige betekenis van het feest van de Opdracht van de Heer weerspiegelt zich ook in voorstellingen van de Bijbelse gebeurtenissen in de kunst. Drie of soms vier thema's worden door mekaar verweven: de presentatie in de tempel, de offerande van de moeder, de kaarsprocessie, de zang van de grijsaard Simeon.

De opdracht van het kind

Naargelang het ogenblik dat de kunstenaar uitbeeldt komen twee scènes voor. Maria toont het kind aan Simeon, waarbij ze rechtop staat, of de oude man geeft het kind terug aan zijn moeder, die geknield is. Alhoewel hij geen hogepriester is, draagt Simeon vaak een mijter of een tiara. Zijn handen zijn bedekt door een doek als teken van respect.

Het komt ook voor dat het kind op het altaar ligt, als prefiguratie van het offer. Deze voorstellingswijze draagt dan het hele lijdensverhaal in zich. Op het altaar wordt het lijden van Christus herdacht die door zijn dood de mensheid verlost van de erfzonde.

Het reinigingsoffer van Maria

Jozef draagt in zijn handen, tussen de plooien van zijn mantel, in een rieten of ijzeren kooitje zijn bescheiden offergave, twee duiven. Soms voegt hij er een kleine som geld bij.

De uitbeelding van de kaarsprocessie

Zoals hierboven aangehaald is dit een motief dat zijn oorsprong vindt in de liturgie. Doorgaans zijn het Maria, haar volgelingen en Jozef – die reeds de kandelaar vasthield om bij de geboorte de kribbe te verlichten – die de kaarsen dragen.

De zang van de grijsaard Simeon

In het verhaal van de ontmoeting met Simeon ligt tevens de oorsprong van het thema Maria van de zeven smarten. Simeon voorspelde Maria immers ook dat Jezus een omstreden teken zou zijn en dat het leed ook haarzelf niet zou worden bespaard: "Ook door uw ziel zal een zwaard gaan" (Lc 2,35). In voorstellingen met het motief van Maria van de zeven smarten wordt doorgaans de opdracht in de tempel afgebeeld. Wordt de 'Lofzang van Simeon' (nunc dimittis) voorgesteld, dan slaat Simeon zijn ogen ten hemel. Hij toont aan de Heer dat hij klaar is om heen te gaan.

Op 2 februari is het feest

Pannenkoeken

De volkstraditie wil dat er op Lichtmis pannenkoeken gebakken worden. Op het platteland liet men vroeger op 2 februari dag de arbeidscontracten aanvangen. De knechten en meiden konden dan een andere boer als werkgever kiezen. Er was dus reden om te vieren en daarom trakteerde de boerin het blijvende en nieuwe personeel met pannenkoeken.

Patroonsfeest K.U.Leuven

De Katholieke Universiteit Leuven, met Maria als de beschermheilige, viert op Lichtmis haar patroonsfeest 'Sedes sapientiae'. Op die dag worden traditiegetrouw de eredoctoraten uitgedeeld.

Kinderzegening

Recent is ook in vele parochies de gewoonte ontstaan om op Lichtmis de kindjes te laten zegenen die het afgelopen jaar zijn gedoopt. De ouders worden in een speciale viering uitgenodigd en ontvangen een aandenken aan het doopsel.

Literatuur

Louis Réau, Iconographie de l'art chrétien, Tome II ( Paris: PUF, 1957), 261-264
Louis Bréhier, L'art chrétien ( Paris: H. Laurens, 1928), 248
Louis Goosen, Van Abraham tot Zacheüs (Nijmegen: SUN, 2009), 391-393
Jozef Lamerts, Volksgebruiken in de loop van het liturgisch jaar (Averbode, 2001), 64-70

Met dank aan Tine Delafonteyne