Nog enkele nachtjes slapen en dan is het weer zover: op 6 december komt sinterklaas onze kinderen weer verblijden met speelgoed en lekkers. Veel gebruiken in het huidige sinterklaasfeest gaan terug tot Nicolaas van Myra, een bisschop uit Lycië (Turkije), maar er komen ook oudere, Germaanse elementen in de sinterklaastraditie voor.

...maar niet uit Spanje

De heilige Nicolaas of Sint-Niklaas werd rond 280 geboren in Patara te Lycië, dat vandaag in Turkije ligt, maar bij het toenmalige Klein Azië en het Byzantijnse Rijk behoorde. Hij werd in het begin van de 4de eeuw bisschop van Myra (het huidige Demre), de Lycische hoofdplaats, en nam deel aan het Concilie van Nicea in 325.
Van zijn verdere leven is niet zoveel bekend. Na zijn overlijden rond 340 werd Nicolaas in Myra begraven. In 1087 werd zijn sarcofaag door Italiaanse kooplieden naar de zuid-Italiaanse stad Bari overgebracht, om grafschennis door de oprukkende Islam te voorkomen. Onderweg verloren ze een negental beenderen, die nu als relieken bewaard worden.
Bari lag tijdens de 11de eeuw in het Koninkrijk van de Beide Siciliën, dat onder Filips II, zoon van keizer Karel V, deel zou uitmaken van het Spaanse Rijk, net als de Nederlanden. Wellicht is dit de aanleiding geweest voor de idee dat de sint uit Spanje komt.

De staf van Sinterklaas

De kledij van Sinterklaas is logischerwijs afgeleid van de bisschoppelijke kleding, maar vertoont toch enkele afwijkingen. Zijn tabbaard is afgeleid van de katholieke soutane of priestertoog, een tot op de grond reikend priesterkleed met 33 knoopjes - symbool voor de levensjaren van Christus - dat paars is bij bisschoppen, maar rood bij de sint. Over de tabbaard draagt de sint een wit kledingstuk, afgeleid van het rochet of van de albe, dat op zijn plaats wordt gehouden door een cingel of koord. Daarover komt een rode stola en ten slotte een rode koormantel versierd met gouden accenten. Op het hoofd draagt Sinterklaas een rode mijter met een omgekeerde T, die afwijkt van de lichter gekleurde mijters van de huidige bisschoppen. De kromstaf is het waardigheidsteken van een bisschop. De staf van de sint heeft een grotere krul dan gewoonlijk, die aan beide zijden van de staf uitsteekt. Ook de gouden bisschopsring met ingelegde robijn behoort tot de bisschoppelijke waardigheidssymbolen.

In sommige gevallen wordt Sint-Nikolaas ook afgebeeld met drie kinderen in een kuip. Die voorstelling houdt verband met zijn reputatie als kindervriend en zou berusten op de legende dat hij drie vermoorde jongens uit een bad pekel redde en opnieuw tot leven wekte.

Zie, ginds komt de stoomboot...

De heilige Nicolaas is de schutspatroon van de zeelieden en wordt bijgevolg wel eens met een anker voorgesteld. Dit patronaat is het gevolg van zijn redding van een zeeman bij een hevige storm. Heel wat havensteden, waaronder Amsterdam, hebben Sint-Niklaas als beschermheilige. In Oost-Vlaanderen is de stad Sint-Niklaas zelfs naar zijn patroonheilige genoemd en hebben een 40-tal parochies Sint-Niklaas als patroon.

Sinterklaas kapoentje

Oorspronkelijk werd de heilige Nicolaas enkel in het oosten van Europa vereerd. Pas vanaf de 13de eeuw kreeg de heilige ook in het westen zijn naamdag en dit op 6 december, de dag van zijn overlijden.
In Nederland was het vanaf de 15de eeuw de gewoonte om op sinterklaasavond een schoen te zetten in de kerk. De opbrengst werd de dag nadien, op het naamfeest van de sint, uitgedeeld aan de armen. Dit gebruik zou te maken hebben met een ander wonder dat Sinterklaas zou hebben verricht. Hij zou drie dochters van een arme edelman voor de prostitutie hebben behoed door hen een bruidsschat in de vorm van drie gouden munten in hun schoen te werpen.
De schoen wordt traditiegetrouw gevuld met mandarijntjes, marsepein en speculaaskoek. De vermeende herkomst van de sint uit Spanje kan een verklaring zijn. Marsepein is gemaakt van amandelen en suiker en bestond al in de 17de eeuw. Rond Sinterklaas kunnen jongens met het snoepgoed een meisje hun liefde verklaren. Soms gebruikte men hiervoor speculaas in plaats van marsepein. De chocolade munten verwijzen naar de gouden munten in het hierboven beschreven wonder.

Ondanks het protestantse protest tegen de katholieke verering van de heilige, bleef het sinterklaasfeest overeind. Vandaag de dag is het eerder een familiefeest geworden, waarbij de schoen van de kinderen in de huiskamer bij de schoorsteen wordt gezet en door de sint met zijn pieten wordt gevuld met allerlei cadeautjes, die de kinderen zelf mogen houden.

Zwarte Piet, wiede wiede wiet

De herkomst van zijn helper zwarte piet, is omstreden. In christelijk perspectief is het de bedwongen duivel, maar zijn huidskleur wordt ook geassocieerd met de Moren of met het roet van de schoorstenen waar hij zich met zijn zak vol cadeautjes door moet wringen. Hoewel er dus geen racistische vooroordelen in het spel zijn, werd recent de politiek correcte term 'pieterknecht' naar voor geschoven om de helper met het pagepakje te benoemen.
Na de Tweede Wereldoorlog hielpen de Canadese soldaten met het organiseren van het eerste naoorlogse sinterklaasfeest en introduceerden hierbij meerdere pieten, ieder met zijn eigen taak.

Dag Sinterklaasje

Sinterklaas krijgt hoe langer hoe meer concurrentie van de kerstman of Santa Claus, een verbastering van Sinterklaas en deel van de Nederlandse leenwoorden die via Nieuw-Amsterdam in het Engels terecht zijn gekomen. Via de Amerikanen kwam Santa enkele eeuwen later weer naar Europa als commercieel aantrekkelijker transformatie van Sint-Niklaas.
Ook in katholieke context is de feestdag van de heilige Nicolaas 'gedegrageerd'. Sinds de hervorming van de heiligenkalender na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) is de feestdag niet langer als verplicht feest opgenomen.

In Vlaanderen is de verering van Sinterklaas niet algemeen. In sommige streken, met name in de streek rond Aalst en in de Westhoek, wordt Sint-Maarten vereerd, op 11 november. De bijbehorende legende wijkt lichtjes af van die van Sinterklaas.

Tip

De sint wordt ook op volgende websites in de kijker geplaatst: www.beeldbankwaasland.be en www.museuminzicht.be. Een aanrader!

Meer erfgoed in breedbeeld

Het thema-archief van deze website vind je hier.