Het kerstfeest is een van de meest gevierde momenten van het kerkelijk jaar. Op 25 december vieren de christenen de geboorte van Jezus, hoewel dit niet de werkelijke geboortedag van de Messias is. Het feest is in het westen op verregaande wijze geseculariseerd en de elementen die ermee verweven zijn, zoals de kerstboom en de pakjes, gaan terug op Romeinse en Germaanse tradities.

Stille nacht, heilige nacht

Het woord 'Kerstmis' is afgeleid van de woorden 'Christus' en 'missa (est)'. Op het einde van de mis worden deze laatste woorden uitgesproken om erop te wijzen dat het offer van de eucharistie, die door Jezus werd ingesteld, voltrokken is.

Hoe vreemd het ook klinkt, Kerstmis bestond helemaal niet in het prille christendom. De christenen hadden immers niet de gewoonte om geboorte- of verjaardagen te vieren. Het belangrijkste feest van het jaar was voor hen Pasen. Het paasfeest is in het oosters-orthodoxe Kerk theologisch nog altijd het hoogtepunt van het kerkelijk jaar.

Het vieren van verjaardagen is een Romeinse traditie. In 312 bekeerde de Romeinse keizer Constantijn de Grote zich tot het christendom. Christenen werden voortaan niet meer vervolgd en de geboortedag van Christus werd vastgelegd op 25 december.

Waarom net die datum, vraagt u zich wellicht af. Niet toevallig was 25 december de feestdag van Constantijns favoriete godheid, Mitras of Sol Invictus (onoverwinnerlijke zon). Omdat Jezus het Licht van de Wereld werd genoemd, is de link met deze Romeinse godheid snel gelegd. Bovendien was ook Mitras in de Perzische mythologie geboren uit een maagd, de 'Moedergod', die net als Maria na een onbevlekte ontvangenis het leven schonk aan de 'Verlosser'. Niet alleen de Romeinen vierden feest in die periode van het jaar. Rond 21 december vierden de Germanen de winterzonnewende, waarbij het boze werd verjaagd en het licht werd begroet.

Keizer Constantijn speelde als voorzitter van het Concilie van Nicea (325) nog op een andere manier een niet te onderschatten rol in de geschiedenis van het christendom. Hier werd de officiële leer van de toenmalige geloofsgemeenschap en van de latere rooms-katholieke en oosters-orthodoxe Kerk vastgelegd.

De datum van kerstdag is niet op een bijbelse of historische basis gekozen en dit feit is door de jaren heen op de achtergrond geraakt. Jezus moet volgens de meest recente studies eind augustus of begin september geboren zijn, vermoedelijk een vijftal jaar voor het begin van de christelijke jaartelling.

De herdertjes lagen bij nachte

Het kerstverhaal wordt het meest uitvoerig beschreven in het Evangelie van Lucas (2, 1-20), dat ongeveer 60 jaar na de geboorte van Jezus geschreven is. Het staat er in dienst van de verkondiging van de blijde boodschap.

De ster van Bethlehem gaf de plaats aan waar de Koning der Joden geboren zou zijn. De drie wijzen kregen de opdracht van koning Herodes om de ster te volgen en de geboorteplaats op te sporen, zodat het kindje gedood kon worden. De wijzen keerden echter niet terug naar Herodes, die daarop het bevel gaf om alle pasgeborenen van Bethlehem te doden, opdat de geprofeteerde Messias hierbij zou omkomen.

Dat Jezus een mens onder de mensen is, blijkt uit de armoedige omstandigheden van zijn geboorte: "En zij baarde haar eerstgeboren Zon, en wond Hem in doeken, en legde Hem neder in de kribbe, omdat voor henlieden geen plaats was in de herberg". Een kribbe is een voertrog voor het vee. Vandaar de interpretatie dat Jezus in een stal ter wereld zou zijn gekomen. In 1223 kwam Franciscus van Assisi op het idee om een levende kerststal in het dorp Greccio (Italië) op te zetten, de start van een nog altijd bestaande traditie...

In tegenstelling tot de herders met hun schapen en de drie wijzen uit het oosten vindt de aanwezigheid van de os en de ezel in de stal niet zijn oorsprong in het Nieuwe Testament. Ze werden erbij geplaatst omwille van de volgende zin uit het Oude Testament: "De os en de ezel kennen beter hun Meester dan Israël" (Jesaja). De winterse setting van het kerstverhaal in onze streken heeft alles te maken met de aanpassing aan de plaatselijke weersomstandigheden in die periode van het jaar.

O denneboom

De kerstboom - een spar, geen denneboom - gaat terug op een oud vruchtbaarheidssymbool. Deze boom met zijn groenblijvende takken werd door de Perzen, Egyptenaren en later ook door de Germanen gebruikt om boze geesten te verdrijven en het licht te verwelkomen.

Ook de versieringen in de boom kunnen met deze oude midwintertradities in verband worden gebracht. Kaarsen, zilver- en goudkleurige zonnetjes, maantjes en sterren alsook glanzende kerstballen verwijzen naar het komende licht. Blinkende voorwerpen bezitten in het volksgeloof een onheil afwerende kracht. Zo zijn heksen bang voor hun eigen spiegelbeeld en worden kerstballen soms ook 'heksenballen' genoemd. Volgens Luther herinneren de ballen aan de vruchten van de boom in het paradijs, waarvan Adam en Eva aten. De bekronende piek zou staan voor de kerstster, die de drie wijzen de weg wees.

De heidense oorsprong van de kerstboom zorgde ervoor dat het tot de 17de eeuw duurde vooraleer hij door de rooms-katholieke Kerk werd geaccepteerd als kerstritueel. Eerst plaatste men de boom alleen in kerken. Pas vanaf het einde van de 19de eeuw kreeg hij een plaatsje in de huiskamer en dit eerst in de protestantse gebieden. Sinds 1982 is de kerstboom ook in het Vaticaan een jaarlijkse traditie.

Santa Claus is coming to town

De kerstman is een Amerikaanse creatie. Het Sinterklaasgebruik werd door Nederlandse emigranten in de 17de eeuw meegenomen naar Amerika, waar Sint-Nicolaas werd verbasterd tot Santa Claus. Zijn rood pak met witte biezen vertoont vage gelijkenissen met de bisschoppelijke kleding van Sinterklaas (bisschop Nicolaas van Myra). Langzaam werd de oorspronkelijke look van Sinterklaas van alle religieuze symboliek ontdaan en werd hij - door toevoeging van elementen uit allerlei culturen - vergezeld door acht rendieren, een arrenslee en elfjes. Vanaf het midden van de 19de eeuw ging men er van uit dat de kerstman van de noordpool afkomstig is, sinds 1925 denkt men dat hij uit Lapland komt.

Echt populair werd de kerstman pas vanaf 1930, toen The Coca-Cola Company een serie kerstadvertenties liet ontwerpen met de brave dikkerd gehuld in een pak met de bedrijfskleuren. Een commercialisering van de kerstman als het ware... Dat de kerstman net als Sinterklaas cadeautjes brengt, heeft onder meer te maken met het samenvallen van het kerstfeest met twee Romeinse feesten waarop geschenken werden uitgedeeld.

Rudoph the red-nosed reindier

In 1939 werd het negende rendier, Rudolph, gecreëerd, dat dankzij het bekende liedje uit 1949 het meest gekende is.

Meer erfgoed in breedbeeld

Het thema-archief van deze website vind je hier.