Scherpenheuvel is een van de grootste en bekendste bedevaartsoorden van ons land. Elk jaar brengt het bedevaartseizoen van 1 mei tot 1 september vele duizenden mensen op de been. Hun motieven zijn zeer uiteenlopend. Ze komen er om Maria van Scherpenheuvel om hulp te vragen, uit dankbaarheid of gewoon om te bezinnen. Precies 400 jaar geleden legden de aartshertogen Albrecht en Isabella de eerste steen van de huidige basiliek.

Toen paus Liberius in de zomer van 352 in Rome besliste om een kerk te bouwen toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw werd hij het met zijn eminentste kardinalen niet eens over de exacte plaats waar de kerk zou komen. Maar de Moeder Gods stak zelf een handje toe en in augustus liet ze het sneeuwen, zodat de sneeuw precies aanduidde waar de kerk moest staan en hoe haar contouren moesten zijn. De Basiliek Maria Maggiore kwam er en meteen het feest van Onze-Lieve-Vrouw ter Sneeuw, nog steeds gevierd op 5 augustus. De toon was gezet. Als we de geschiedenis en de legendes overlopen van de ontelbare Mariabedevaartplaatsen die Vlaanderen telt, dan is het vaak weer duidelijk dat Onze-Lieve-Vrouw zelf mee bepaalde waar ze wilde dat mensen samen kwamen om haar te eren, om haar kapellen en kerken te bouwen, om bij haar op bedevaart te komen...

De plaatsen die door Maria werden aangewezen, hebben dikwijls een lange voorgeschiedenis. Vaak waren het al sacrale plaatsen vóór de kerstening van onze streken. Heuvels, oude en alleenstaande bomen, een beek of stroom... die een speciale betekenis hadden voor de mensen, kregen met de komst van het christendom een nieuwe, christelijke betekenis. Ook nieuwe bedevaartsoorden wortelden in dezelfde oude traditie, in die zin dat ze steeds sterk verbonden waren aan een plaats. Een wonderbaarlijk teken wees niet zelden de bijzondere plaats aan.

Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel

En toen het mirakuleus beeldeke van Ons-Lieve-Vrouwke zelf verscheen, hoog gedragen in de schitterende zon, met al die gemijterde bisschoppen en prelaten er voor, te midden van al die kleuren van vanen en bloemen, en de zingende menschen, en de toeterende fanfares, - God in den hoogsten hemel! ik meende dat de duizenden en duizenden menschen die uit heel het land dien dag waren afgekomen, iets kregen van de gepaktheid. Ze stonden er met tranen in de oogen en met een bonzend hert naar te kijken, in rijen van zes zeven achtereen. Ons-Lieve-Vrouwke zag er ook zoo wonderschoon uit, met de gouden kroon van Haar en van 't Kindeke Jezus dat Ze bekanst tegen Haar wang drukte.

Zo beschreef Ernest Claes in 1933 hoe Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel, naar aanleiding van de 50ste verjaardag van haar kroning, gevierd in 1922, haar zusterbeelden in Vlaanderen en Wallonië ontmoette, in het boek Toen Ons-Lieve-Vrouwke heuren beeweg deed. Scherpenheuvel is een van de grootste en bekendste bedevaartsoorden van ons land. Elk jaar brengt het bedevaartseizoen van 1 mei tot 1 september vele duizenden mensen op de been. Hun motieven zijn zeer uiteenlopend. Ze komen er om Maria van Scherpenheuvel om hulp te vragen, uit dankbaarheid of gewoon om te bezinnen. En in november trekt er elk jaar de Kaarskensprocessie uit.

Ook in Scherpenheuvel bepaalde de Maagd Maria zelf waar ze vereerd wilde worden. De legende vertelt dat een herder het Onze-Lieve-Vrouwbeeldje onder de boom vond waar het opgehangen was. Toen hij het wou meenemen naar huis werd het beeldje loodzwaar en kon hij niet meer bewegen tot wanneer zijn meester die hem was komen zoeken, het beeldje terug hing in de boom.

Een Mariabeeld in een eik op de ‘scherpen heuvel'

Niemand weet precies tot wanneer de Mariadevotie in Scherpenheuvel teruggaat. Zeker is dat er al in de middeleeuwen tussen Zichem en Diest een heuveltop was waar een heilige eik in een kruisvorm stond. De boom kreeg een christelijke betekenis door er een Mariabeeldje aan te hangen. In het midden van de 16de eeuw trokken mensen van Zichem naar de ‘Scherpen Heuvel' om daar de eik met het Mariabeeldje te vereren. Ze smeekten genezingen af, voornamelijk van koortsen. Rond 1580 verdween het oorspronkelijke beeldje in de strijd tussen de protestanten en de katholieken. Na het herstel van het Habsburgse gezag werd er in 1587 een nieuw Mariabeeldje in de eik geplaatst, geschonken door Agnes Frederix, kosteres van Diest. Scherpenheuvel groeide in de jaren die daarop volgden uit van een sacrale plaats met een lokale verering tot een nationaal heiligdom en een belangrijk bolwerk van de strijdende kerk. Hierin speelden de aartshertogen Albrecht en Isabella een cruciale rol.

Albrecht en Isabella

Even situeren... We zitten op het einde van de 16de eeuw, begin 17de eeuw, te midden van de strijd tussen protestanten en katholieken. De protestanten in het noorden willen zich afscheiden van het katholieke zuiden. In de strijd tegen de reformatie worden alle mogelijke middelen ingezet om de gelovigen te winnen voor de katholieke kerk en de wonderdaden van heiligen aan te tonen. In een waar charmeoffensief gebruikt men naast talrijke publicaties ook alle mogelijke visuele middelen om de contrareformatie uit te dragen. Ook het bedevaartsoord van Scherpenheuvel zal als instrument ingezet worden in deze strijd. De Maagd Maria was immers een groot twistpunt tussen protestanten en katholieken. Voor katholieken was Maria dé uitgelezen persoon die tussen ons en haar zoon Jezus staat. Ze is de bevoorrechte middelares en haar voorspraak overtreft die van alle andere heiligen. Voor de protestanten waren dit allemaal paapse dwalingen, die fel moesten bestreden worden...

Aartshertogen Albrecht en Isabella, die van 1598 tot 1621 over onze streken regeerden, waren in hun strijd tegen de protestanten belangrijke voortrekkers van de volksdevotie. In de onverhoopte overwinning in 1603 op de protestanten bij 's-Hertogenbosch, herkenden de aartshertogen de tussenkomst van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel. Enkele maanden eerder hadden ze immers geld geschonken om daar de houten kapel die een jaar eerder werd gebouwd te vervangen door een stenen exemplaar. Uit dankbaarheid brachten ze een bezoek aan het bedevaartsoord op de heuvel. Ze brachten tal van geschenken mee, zoals een Spaans Mariakleedje om het beeld te tooien.

Ondertussen had de Mariadevotie in Scherpenheuvel een hoge vlucht genomen, onder meer nadat er in 1603 verhalen de ronde deden dat Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel tranen van bloed zou hebben geweend. Voor de aartshertogen was het duidelijk: Maria had zich over het lot van de Nederlanden ontfermd en boette de schuld voor de afvalligheid van onze gewesten uit. Dankzij haar bemiddeling zou er weldra politieke en godsdienstige eenheid komen. Talrijke verhalen over andere wonderbaarlijke gebeurtenissen deden de ronde. Sinds het bezoek van Albrecht en Isabella verwierf het bedevaartsoord van Scherpenheuvel uiteraard een nog grotere uitstraling. Bovendien bracht een heropleving van de pest mensen op de been om bij Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel genezing af te smeken.

Het hout van de eik van Scherpenheuvel

De oude eik waarin het beeldje van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel oorspronkelijk ophing, was minstens even belangrijk in de verering dan het Mariabeeldje zelf. Bedevaarders prutsten stukjes van de boom en namen dit mee als een soort relikwie. Wanneer het Mariaoord aan het begin van de 17de eeuw steeds verder groeide, wou de Kerk wat meer greep krijgen op de bedevaart en het gebeuren in vaste banen leiden. Om de devotie meer te richten op Maria zelf, werden boom en beeld vanaf 1602 van mekaar gescheiden. Het beeld werd voortaan ondergebracht in een kapel, die later uitgroeide tot een heuse kerk. Maar de mensen bleven verknocht aan de boom en ze bleven er stukjes takken en schors van meenemen, waar ze miraculeuze krachten aan toeschreven. In 1603 maakte de Kerk er korte metten mee: de oude eik werd geveld en het hout werd in drie verdeeld. Het mooiste deel ging - uiteraard - naar de aartshertogen, de rest naar de pastoor van Zichem.

Uit het hout werden Mariabeelden en paternosters gesneden. Mensen geloofden dat een deel van de sacrale kracht van Scherpenheuvel ook in het hout van de boom zat. Aan dergelijke beelden werden ook aflaten verbonden. De heilzame werking van het hout kreeg ruchtbaarheid tot ver buiten de grenzen, tot in Rome toe... Samen met de devotieboeken die de mirakelen op voorspraak van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel beschreven, uitgegeven in meerdere talen, werd de bekendheid van het Mariaoord zo verder uitgedragen. Tegelijk kwam de bedevaartscommercie op gang met bedevaartvaantjes, devotieprenten enz.

Ook in de jezuïetenkerk van Antwerpen, de huidige Sint-Carolus Borromeuskerk, bevindt zich een Mariabeeld dat door Ottavia Frangipani gesneden werd uit het hout van de eik van Scherpenheuvel. Het beeld vertoeft zeker sinds 1606 (dan is een aflaat verleend van 150 dagen) in het professenhuis van de jezuïeten en werd later verhuisd naar hun huidige kerk, waar het nog steeds in een zijkapel prijkt.

Scherpenheuvel als totaalkunstwerk

Albrecht en Isabella kregen een speciale band met Scherpenheuvel en beslisten om er een vorstelijk bedevaartsoord van te maken. Het jaar 1607, waarin het tot een overeenkomst kwam tussen de Habsburgers en de Verenigde Provinciën, was ook het jaar waarin de aartshertogen Albrecht en Isabella de voorbereidingen troffen voor de bouw van een grote kerk in Scherpenheuvel. De plaats van het hoofdaltaar zou precies samenvallen met de plaats van de oude boom. Dit jaar exact 400 jaar geleden, in 1609, legden ze de eerste steen van de kerk, ontworpen door hun hofarchitect Wenzel Cobergher. Intussen had Scherpenheuvel stadsrechten verkregen en de uitbouw van de stad verliep samen met de bouw van de kerk als één groot totaalkunstwerk.

Het totaalkunstwerk van architectuur, stedenbouw en kunst dat in Scherpenheuvel werd gebouwd, zit vol met een dieperliggende Mariale symboliek. Het getal 7, een heilig getal in de bijbel, speelt daarbij een dominerende rol. Het grondplan van de kerk is zevenhoekig, rondom de kerk ligt een gesloten hof - eveneens een verwijzing naar een van de vele namen van Maria als ‘Besloten Tuin' - met beplanting in de vorm van een zevenpuntige ster. De plaats waar zich de oorspronkelijke eik bevond, vormt het middelpunt van het hele complex. De verdedigingsmuren van de stad zijn gebouwd rondom de kerk in de vorm van - jawel - een zevenhoek. De bouw van de kerk met de hoge koepel nam in totaal twintig jaar in beslag. In 1627 werd de kerk ingewijd. De kerk, in 1922 tot basiliek verheven, bevat kunstwerken van Robrecht De Nole en Theodor Van Loon.

Voorstellingen van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel

De groei van het bedevaartsoord van Scherpenheuvel gaat gepaard met een verspreiding van allerhande devotieprenten. Mensen namen voortaan in plaats van een stukje van de eik, een prentje mee naar huis. Prenten uit het oorspronkelijke devotieboek uit 1604 van Philip Numan werden meestal als inspiratiebron gebruikt. Maria met kindje Jezus in de kruin van een eik, worden afgebeeld in rijk versierde gewaden, met kroon en scepter. Vaak zijn op de voorgrond kreupelen afgebeeld die Onze-Lieve-Vrouw smeken om genezing, met de twee bekendste wonderbaarlijk genezenen Hans Clements en Catherine du Bus in de hoofdrol. Krukken of andere ex voto's hangen in de boom. Op de achtergrond zijn de opeenvolgende heiligdommen te zien, vaak ook samen: het beeld in de eik, de houten kapel, de stenen kapel en de bekende koepelkerk. Ook de aartshertogen Albrecht en Isabella krijgen als gulle weldoeners vaak een vooraanstaande rol op de prenten en bedevaartsvaantjes, knielend voor Onze-Lieve-Vrouw in de eik.

Bibliografie: kan. Ludo Collin , lezing 'Maria door Vlaanderen gedragen' (Boom, 3 mei 2009); Ernest Claes, Toen Ons-Lieve-Vrouwke heuren beeweg deed, Brussel: Stols, 1933; Luc Duerloo & Marc Wingens, Scherpenheuvel. Het Jeruzalem van de Lage Landen, Leuven: Davidsfonds, 2002.

Maria op het web

"Maria door Vlaanderen gedragen" brengt het cultureel (im)materieel erfgoed van Mariaverering in Vlaanderen onder de aandacht. Met het project worden historische gegevens en achtergrondinformatie verzameld over de Mariabeelden en die plechtigheden waarbij Maria door Vlaanderen wordt gedragen in gebedstochten, ommegangen, processies en stoeten. Recent werd ook het boek "Maria door Vlaanderen gedragen" gepubliceerd. Het met uniek fotomateriaal geïllustreerde naslagwerk biedt uitgebreide informatie over de nog bestaande Mariaverering, folklore en tradities in Vlaanderen.
http://www.mariadoorvlaanderen.be/

www.verbeelding.be is de website van de vzw Voor Kruis en Beeld, die zich inzet voor de talrijke Madonnabeelden die op de gevels van veel Antwerpse huizen prijken.